Terwijl de temperaturen wereldwijd recordhoogtes bereiken en het laatste VN-rapport voorspelt dat de aarde afstevent op een snelle stijging van 1,8 °C ten opzichte van de temperatuur van het pre-industriële niveau, toont de zomer van 2026 nu al de verwoestende gevolgen van de opwarming van de aarde. Het is niet overdreven om te stellen dat grote delen van de aarde in brand staan en dat we een periode doormaken waarin de milieucrisis in een ongekend tempo versnelt:
– We hebben bosbranden gezien in Europa (Spanje, Frankrijk, Italië, België) en over de hele wereld (Algerije, Canada, China, Hawaï, India), die met een toenemende frequentie voorkomen en leiden tot een steeds grotere vernietiging van de natuur en de menselijke leefgebieden.
– Het versnelde smelten van gletsjers leidt tot verwoestende modderstromen, zoals die op 26 augustus in Nepal, waar het waterpeil plaatselijk in een half uur tijd met negen meter steeg, waardoor duizenden mensen onder het puin bedolven raakten en er minstens 1400 doden en 5700 vermisten vielen.
– In een uitgestrekt gebied dat zich uitstrekt over Indonesië, de Filippijnen en Maleisië heeft een verwoestende combinatie van droogte, een « super El Niño » en een meedogenloze industriële exploitatie van bossen en veengebieden geleid tot gigantische bosbranden en giftige smog, waardoor de vervuiling in sommige gebieden meer dan 15 keer hoger lag dan het door de Wereldgezondheidsorganisatie aanbevolen niveau. Volgens het wetenschappelijk tijdschrift « The Lancet » heeft de luchtvervuiling als gevolg van de bosbranden in 2024 wereldwijd een recordaantal van 154.000 sterfgevallen veroorzaakt.
– Hittegolven veroorzaken tienduizenden extra sterfgevallen. Tijdens de hittegolf van deze zomer zijn er in Europa minstens 35.000 mensen extra overleden. Dit cijfer is gebaseerd op gegevens uit slechts de helft van de Europese landen.
– In juli 2026 werd het Franse departement Ardèche getroffen door een historische hagelstorm van een zeldzame hevigheid, waarbij reusachtige hagelstenen neerkwamen die aanzienlijke schade aan voertuigen en woningen veroorzaakten.
– Ook zien we een toenemend tekort aan zoet water. Door een langdurige hittegolf afgelopen zomer zijn verschillende grote Europese rivieren opgedroogd, waardoor het vervoer over water gedurende een lange periode onmogelijk was en op langere termijn zal leiden tot het veranderen van flora en fauna.
En wat doet de bourgeoisie, die klasse die er trots op is aan het roer te staan van het mondiale kapitalistische systeem, tegenover deze groeiende ramp? Meer dan ooit offert zij vrijwillig het milieu op aan de eisen van de economische concurrentie en de uitbreiding van het militarisme. Het beleid van Trump van « drill baby drill » („Meer boren, schat“), ondersteund door zijn dwaze bewering dat de opwarming van de aarde slechts een hoax zou zijn, is slechts de meest schaamteloze uiting van de totale minachting van de bourgeoisie voor de ecologische crisis. Klimaatscepticisme is een groeiende tendens binnen de bourgeoisie, een klasse die een systeem “beheert“ dat in verval is geraakt en die daardoor steeds minder in staat is een heldere visie op de toekomst van de planeet te ontwikkelen, waardoor ze zich steeds meer terugtrekt in de imaginaire werelden van afgezaagde mythen. Het aantal populistische regimes dat wereldwijd de opwarming van de aarde ontkent, neemt voortdurend toe. Deze regimes verwerpen meestal de klimaatwetenschap, geven de voorkeur aan deregulering en leiden middelen om naar investeringen die haaks staan op elk coherent klimaatbeleid.
Maar zelfs de meest ‘verstandige’ of ‘verantwoordelijke’ fracties van de heersende klasse kunnen niet ontsnappen aan het gebrek aan perspectief van het kapitalisme, aan de dodelijke spiraal van concurrentie en militarisme. Ze nemen bewust steeds vaker een cynische houding aan, van Macrons « we zullen ons er wel aan moeten aanpassen » tot het besluit van de Britse eerste minister Andy Burnham om door te gaan met de olieboringen in de Noordzee. Nog een veelzeggend voorbeeld: tot het najaar van 2025 ging het Internationaal Energieagentschap ervan uit dat de wereldwijde vraag naar fossiele brandstoffen tegen 2030 een piek zou bereiken en stelde het dat er een einde moest komen aan nieuwe investeringen in kolen-, olie- en gasprojecten om in 2050 koolstofneutraliteit te bereiken. Maar in een duidelijke koerswijziging heeft het agentschap in zijn laatste vooruitzichten aangegeven dat de vraag naar olie tot 2050 naar verwachting zal blijven groeien en dat er nieuwe investeringen nodig zijn in conventionele fossiele brandstofbronnen. Deze terug krabbeling van het IEA ten aanzien van de piek in de vraag naar olie vormt een ingrijpende verandering ten opzichte van het standpunt dat het de afgelopen vijf jaar verdedigde.
Bovendien engageert de bourgeoisie zich overal in oorlogen en in de militaire productie, wat het volstrekt misleidende en schokkende karakter blootlegt van haar zogenaamde toezeggingen om de opwarming van de aarde tegen te gaan.
Oorlog vergroot de vernietiging van de aarde
De oorlogen in het Midden-Oosten en in Oekraïne hebben de kwestie van de klimaatopwarming volledig naar de achtergrond verdrongen. Regeringen bezuinigen op de – toch al ruimschoots ontoereikende – ‘groene’ maatregelen om meer financiële middelen in bewapening te kunnen steken. De grootschalige vernietiging van gebouwen en infrastructuur leidt tot een aanzienlijke toename van de CO₂-uitstoot, en de ingezette wapens verspreiden op grote schaal verontreinigende stoffen in de lucht, het water en de bodem.
Zo hebben de luchtaanvallen van het Israëlische leger in de eerste 90 dagen van de oorlog in Gaza geleid tot de uitstoot van 281.000 ton CO². De oorlog tegen Iran heeft een giftig mengsel van chemicaliën, zware metalen en andere verontreinigende stoffen vrijgemaakt die een bedreiging vormen voor alles, van de landbouw en het drinkwater tot de volksgezondheid, en die milieuschade en gezondheidsrisico’s zullen achterlaten die mogelijk nog decennialang zullen voortduren. Daarnaast zijn er de militaire blokkades van graan in de Zwarte Zee en van meststoffen in de Straat van Hormuz, die respectievelijk de gevolgen van hongersnoden en landbouwtekorten verergeren, veroorzaakt door droogte, branden en overstromingen wereldwijd.
De wisselwerking tussen oorlog en ecologische vernietiging, versterkt door de wereldwijde economische crisis van overproductie, vormt de kern van wat bepaalde facties van de bourgeoisie de “polycrisis “noemen en wat wij het “wervelwindeffect“ noemen. Dit is het dreigende beeld van het kapitalisme in zijn fase van terminale neergang en ontbinding, die sinds het begin van de jaren 2020 in een stroomversnelling is geraakt en met de oorlog tegen Iran een nieuw niveau heeft bereikt.
Het verbruik van hernieuwbare energie in een impasse
Veel burgerlijke deskundigen, althans degenen die de realiteit van de ecologische crisis erkennen, beweren dat de oplossing ligt in de ‘transitie’ naar hernieuwbare energie. Het lijdt geen twijfel dat een samenleving die gericht is op menselijke behoeften grotendeels zal worden gevoed door hernieuwbare en niet-vervuilende energiebronnen, maar een ‘groene transitie’ onder het kapitalisme blijkt steeds meer een illusie te zijn.
Op dit moment vertegenwoordigen hernieuwbare energiebronnen wereldwijd tussen de 13% en 18% van het totale eindverbruik van energie, terwijl beleidswijzigingen in de Verenigde Staten (de afschaffing van subsidies voor wind- en zonne-energieprojecten) en in China (een nieuw tariefmechanisme voor hernieuwbare energie in 2025, waardoor de gegarandeerde opbrengst is afgeschaft) de groei van deze sector hebben afgeremd. Hernieuwbare energiebronnen zijn weliswaar in opmars, maar het wereldwijde verbruik van fossiele brandstoffen bereikt in absolute termen nieuwe hoogtepunten. Het wereldwijde steenkoolverbruik in 2023 was zelfs hoger dan ooit tevoren.
China is de grootste groeimarkt voor hernieuwbare energie ter wereld: het voegt meer wind- en zonne-energiecapaciteit toe dan welke andere economie ook. Dit heeft voorstanders van « de-growth », zoals Jason Hickel, ertoe aangezet China te prijzen, dat volgens hem noch door de waardewet, noch door de behoefte aan imperialistische expansie wordt gedreven. Maar tegelijkertijd blijft het de grootste uitstoter van broeikasgassen ter wereld, verantwoordelijk voor meer dan 30% van de wereldwijde uitstoot van fossiele brandstoffen. Dit is een typisch voorbeeld van de tegenstrijdigheden waarmee het kapitalisme wordt geconfronteerd: het land dat vooroploopt bij de implementatie van hernieuwbare technologieën blijft het land dat wereldwijd de meeste CO₂ -uitstoot produceert. En achter deze tegenstrijdigheid schuilt de realiteit dat China een volwaardige kapitalistische en imperialistische concurrent is, en geenszins, zoals Hickel beweert, een « slachtoffer » van het imperialisme, waarvan hij de definitie beperkt tot uitsluitend het « Westen ». De steeds succesvollere race van China om de leiding te nemen in de wereldwijde ontwikkeling van AI en, vooral, haar project van de „Nieuwe Zijderoutes“, een wereldwijd economisch en militair project, zijn ongetwijfeld de duidelijkste voorbeelden van de (openlijk getoonde) intentie van de Chinese bourgeoisie om de in verval geraakte Verenigde Staten te overtreffen en zich te profileren als de grootste wereldmacht.
Het beleid van het kapitalisme om de overgang naar hernieuwbare energie te vergemakkelijken, wordt bovendien gedwarsboomd door de toenemende chaos van het systeem, waardoor gebeurtenissen zoals oorlogen alle eerdere plannen in de weg staan en dit proces met vele jaren vertragen. De wereld maakt een fragmentatieproces door waarin het ‘ieder voor zich’ de overhand heeft gekregen en waarin internationale samenwerking (binnen de grenzen van wat onder het kapitalisme mogelijk is) grotendeels tot het verleden behoort.
Het kapitalisme heeft geen oplossing voor de milieucrisis
De opwarming van de aarde en de vernietiging van de natuur zijn geen natuurlijke verschijnselen, maar het onvermijdelijke gevolg van de drang van het kapitaal om de winst te maximaliseren, alles tot handelswaar te maken, de laatste uithoeken van de planeet te veroveren en de menselijke arbeidskracht en de natuurlijke hulpbronnen maximaal uit te buiten. Zonder deze dynamiek kan er geen kapitalisme bestaan, net zomin als er een kapitalisme kan bestaan dat internationale samenwerking boven de economische en militaire concurrentie tussen naties stelt.
Het enige alternatief voor de impasse van de kapitalistische productiewijze is een geheel andere productiewijze, die niet wordt bepaald door de eindeloze uitbreiding van de waarde, maar uitsluitend door de bevrediging van menselijke behoeften, waaronder de behoefte om te leven in een omgeving die bevorderlijk is voor onze voortplanting op de lange termijn. Productie voor gebruik en niet voor winst, voor gratis distributie en niet voor verkoop; de afschaffing van grenzen en het einde van de natiestaten. Kortom: het communisme.
De economische crisis van het kapitaal, zijn oorlogen en zijn vernietigende dynamiek dwingen de arbeidersklasse over de hele wereld om haar gemeenschappelijke belangen te erkennen en een revolutionair perspectief voor de toekomst te ontwikkelen. Maar juist het verval van het systeem zelf brengt krachtige obstakels met zich mee die het proletariaat verhinderen om zichzelf zelfs maar als klasse te erkennen, laat staan om de visie van een communistische toekomst te ontwikkelen. De toenemende ecologische rampen, net als de verspreiding van oorlogen over de hele wereld, wekken voorlopig gevoelens van machteloosheid en „no future“ op onder de massa van het proletariaat, terwijl de minderheid die het verband tussen de klimaatcrisis en het kapitalistische systeem begint te zien, maar al te vaak op een dwaalspoor wordt gebracht en protestbewegingen en partijen steunt die beweren dat de te volgen weg erin bestaat een beroep te doen op het geweten van de wereldleiders of groene alternatieven te zoeken binnen de bestaande orde, met name degenen die Greta Thunberg volgen, of de diverse groene partijen, of zelfs activisten met ogenschijnlijk radicalere standpunten zoals de groep Extinction Rebellion.
Niettemin begint een minderheid binnen deze kritische minderheid nu de marxistische traditie te ontdekken, de traditie van de Communistische Linkerzijde, de schat die haar analyse van de verhoudingen tussen kapitaal, natuur en de mensheid vormt, evenals het revolutionaire karakter van de internationale arbeidersklasse. De opkomst van dergelijke minderheden is het resultaat van een ondergronds rijpingsproces, een mijlpaal op weg naar de toekomst, naar het moment waarop een klasse die de verdeelde en corporatistische strijd achter zich laat en die strijdt vanuit een uitgesproken klassenstandpunt, haar antwoord op alle dimensies van de ineenstorting van dit systeem zal moeten integreren in het historische project van de omverwerping van de heerschappij van het kapitaal.
Amos, 5 september 2026