We publiceren een bijdrage die we hebben ontvangen en waaruit blijkt dat er momenteel binnen kleine minderheden van het proletariaat een diepgaande overdenking plaatsvindt. Het behandelde onderwerp is bijzonder opmerkelijk en belangrijk, omdat de overdenking zich niet richt op secundaire aspecten van de directe propaganda – in dit geval de holle retoriek en andere capriolen van Trump – maar rechtstreeks ingaat op de vraag wat de ware betekenis is die aan het kommunistische perspectief moet worden gegeven. Met de ineenstorting van het Sovjetblok werd de leugen dat ‘stalinisme = kommunisme’ keer op keer ingehamerd. Vandaag de dag wordt het idee van het kommunisme nog steeds op grote schaal verdraaid door de bourgeoisie en, zoals we kunnen zien, nog steeds aangevallen. De benadering die in deze bijdrage wordt gevolgd, verdient des te meer lof omdat zij ons in staat stelt te strijden tegen de ‘no future’ van het kapitalisme en getuigt van de realiteit van een rijp wordend bewustzijn dat zich vooral sinds de strijd van de ‘Zomer van Woede’ in 2022 in Groot-Brittannië heeft voltrokken. Daarmee werd gebroken met de apathie van de voorgaande decennia. Hoewel we het eens zijn met en onze steun geven aan het grootste deel van de gepresenteerde theoretische analyse, gezien de kwaliteit ervan, zijn we niettemin van mening dat de kwestie van de ‘overgangsperiode’ verduidelijking behoeft. Wij zijn inderdaad van mening dat men in het geval van de Commune van Parijs – die internationaal geïsoleerd was en voortkwam uit een beweging die, hoewel zeker opmerkelijk, gezien de historische omstandigheden voorbarig was – toen niet langer kan spreken van een ‘overgangsperiode’. Voor ons kan een dergelijke periode pas worden gedacht nadat de arbeidersklasse op internationaal niveau de macht heeft gegrepen. Dat gezegd hebbende, doet deze kritiek geenszins afbreuk aan de serieuze inspanning die dit werk vertegenwoordigt. Het draagt onmiskenbaar bij aan het lange proces van politisering dat de arbeidersklasse moet doorlopen met het oog op haar lange en moeilijke revolutionaire strijd. Ons doel is dan ook om de voortzetting van dit reflectieproces aan te moedigen
Het kommunisme wordt sterk vertekend en verdoezeld door de verschillende heersende ideologieën van onze tijd. Onlangs nog beweerde Donald Trump dat het kommunisme de grootste bedreiging voor de Verenigde Staten vormt, wat veelzeggend is omdat dit land de sterkste imperialistische macht in de wereld is. Wij kommunisten zijn het er volledig mee eens dat de grootste bedreiging voor de Verenigde Staten, en de Amerikaanse heersende klasse die het land vertegenwoordigt, een kommunistische revolutie is. Dit geldt voor elke staat op deze planeet en hun respectievelijke heersende klassen. Maar, voor alle duidelijkheid: wanneer wij kommunisten het over kommunisme hebben, bedoelen we niet de absurde karikaturen die heersende ideologieën oproepen in een poging de arbeidersklasse af te brengen van de weg naar haar eigen bevrijding. We bedoelen niet het staatskapitalisme van China of de voormalige Sovjet-Unie. We bedoelen niet de sociaaldemocratie van de Scandinavische landen. We bedoelen niet bewegingen die proberen ‘communale’ vormen in te passen in een kapitalistische wereld die het ontstaan van een echte gemeenschap noodzakelijkerwijs onderdrukt. En we bedoelen het zeker niet op zo’n onsamenhangende manier als het vaak als een belediging wordt gebruikt, verstoken van elke vorm van samenhang, door die delen van de heersende klasse die lui proberen goedkope politieke punten te scoren tegen hun rivalen vanwege het stigma van de term. Karl Marx wijst zelfs op deze absurde tendens in zijn tijd, door in zijn ‘Achttiende Brumaire van Louis Bonaparte’ te zeggen:
“Of er sprake was van het recht van petitie of van de wijnbelasting, van de vrijheid van drukpers of van de vrijhandel, van de clubs of van de gemeentewetgeving, van de bescherming van de persoonlijke vrijheid of van de regeling van de staatshuishouding, steeds weer keert hetzelfde wachtwoord terug, het thema blijft altijd hetzelfde, het vonnis is steeds klaar en luidt onveranderlijk: ‘socialisme!’ Zelfs het burgerlijke liberalisme wordt voor socialistisch aanzien, voor socialistisch de ook de burgerlijke verlichting, voor socialistisch de burgerlijke financiële hervorming. Het was socialistisch om een spoorweg te bouwen waar reeds een kanaal voorhanden was en het was socialistisch om zich met een stok te verdedigen, wanneer men met een degen werd aangevallen.”
Maar als geen van deze vormen kommunisme is, wat is het dan eigenlijk wel? Voordat ik hierop antwoord geef, moet eerst het historisch-materialistische perspectief worden toegelicht.
Historisch materialisme
Door de geschiedenis heen zijn het karakter en de functie van de menselijke maatschappij noodzakelijkerwijs en onontkoombaar het product geweest van de materiële basis waarbinnen mensen zich voortplanten, van hun interactie met de natuur en met elkaar. Dit geldt voor maatschappijen met het hele spectrum aan productiewijzen, van de primitief-kommunistische, via de antieke en de feodale, tot aan de kapitalistische. Een productiewijze is een maatschappijvorm in een bepaald ontwikkelingsstadium van de productiekrachten, dat wordt beheerst door een eigen reeks economische wetten. Van deze productiewijzen bestond het primitief-kommunisme het langst, of deze nu nomadisch of sedentair was, gebaseerd op jagen en verzamelen of op landbouw. Hoewel productiewijzen geen rigide, mechanische keten volgden van ‘laagste’ naar ‘hoogste’, maar veeleer een veel complexer patroon, impliceerde de ontbinding van de primitief-kommunistische productiewijze noodzakelijkerwijs de vervanging ervan door een of andere vorm van klassenmaatschappij, van een productiewijze waarin een gelaagdheid van de leden bestond, met groepen van uitgebuitenen en groepen van uitbuiters. Deze gelaagdheid leidde op haar beurt tot het ontstaan van de staat, het politieke apparaat van de heersende klasse dat verantwoordelijk was voor het waarborgen van de maatschappelijke samenhang, zowel om individuele leden en groeperingen binnen de heersende klasse in toom te houden als, in het bijzonder, de gehele uitgebuite klasse. Opgemerkt moet worden dat deze stratificatie ook het gevolg was van de ontwikkeling van de productiekrachten, die in staat waren om overschotten te produceren die het mogelijk maakten bepaalde klassen boven de algemene bevolking te verheffen, maar niet in die mate dat er een universele overvloed voor de gehele gemeenschap realiseerbaar was.
De kapitalistische maatschappijvorm onderscheidde zich van de andere doordat zij de gehele wereld ging omvatten, waardoor alle voorgaande maatschappijvormen in haar kielzog moesten worden ontbonden. Dit is nogal verbazingwekkend gezien haar bescheiden oorsprong, die voortkwam uit geïsoleerde enclaves binnen de feodale Europese maatschappij en voor het eerst gestalte kreeg in de middeleeuwse burger. Niettemin heeft het geleid tot de universele uitbreiding van de markt, een ongekende industrialisatie, de socialisatie van het productieapparaat en een monsterlijke ontwikkeling van de staat, zowel wat betreft omvang als capaciteit. Tegelijkertijd kent dit immens machtige kapitalisme interne tegenstellingen die zijn voortbestaan bedreigen, waarvan de belangrijkste het antagonisme is tussen loonarbeid en kapitaal, tussen proletariaat en bourgeoisie.
Door het proletariaat, de klasse van loonarbeiders, tot stand te brengen, heeft de bourgeoisie enerzijds de basis gelegd voor een enorme kapitaalaccumulatie en anderzijds de enige revolutionaire klasse voortgebracht die in staat is haar omver te werpen. De tegenstrijdige belangen van het proletariaat ten opzichte van die van de bourgeoisie dwingen het eerste uit historische noodzaak tot het ontketenen van revoluties tegen het laatste, zoals in de praktijk is aangetoond. Deze tegenstrijdige belangen leiden eveneens tot de oprichting van de klassenpartij van het proletariaat, de kommunistische partij, bestaande uit de leidende militanten van de klasse, haar voorhoede, die het meest revolutionaire perspectief en de grootste historische helderheid bezitten, waardoor zij in staat zijn om, gezamenlijk, praktische aanbevelingen voor de klasse als geheel te formuleren in overeenstemming met de huidige situatie. Na de succesvolle omverwerping van de bourgeoisie vormt het proletariaat zijn eigen staat, of liever gezegd half-staat, bekend als de proletarische dictatuur, zoals gebeurde bij de Parijse Commune van het einde van de negentiende eeuw en de radenrepublieken van het begin van de twintigste eeuw. Deze half-staat, deze staat in verval, waarvan de bestuurders (het gehele proletariaat) streven naar de uiteindelijke ondergang ervan, bestaat uitsluitend als middel om de opstandige bourgeoisie te onderdrukken en crises te beheersen, kortom, om de overgang van het kapitalisme naar het kommunisme te waarborgen.
Kommunisme
Wat het kommunisme betreft, is het allereerst belangrijk om het te onderscheiden van een andere stroming, namelijk het utopisch socialisme. Het kommunisme als politieke beweging is een wetenschappelijk socialisme in die zin dat het de opkomst van een kommunistische samenleving voorspelt op basis van reële historische ontwikkelingen en de sociale omstandigheden die daarmee gepaard gaan. Deze zijn echter van weinig belang voor de utopische socialist. De utopische socialist stelt plannen op voor een ideale samenleving waarvan hij wenst dat de huidige maatschappij deze overneemt op basis van morele rechtvaardigingen. Dit is natuurlijk de omgekeerde weg. Zoals Marx stelt in De Duitse ideologie,
“Het kommunisme is voor ons niet een toestand die tot stand gebracht moet worden, geen ideaal waarnaar de werkelijkheid zich moet richten. Kommunisme noemen wij de werkelijke beweging die de huidige toestand opheft. De voorwaarden voor deze beweging spruiten voort uit de thans bestaande vooronderstelling.”
Tot dan toe is het kommunisme niet mogelijk zonder de maatschappelijke omstandigheden die door het kapitalisme zijn gecreëerd. Ten eerste is de socialisatie van de economie in het algemeen onmogelijk zonder dat het kapitalisme eerst het productieapparaat heeft gesocialiseerd, d.w.z. bijna de gehele maatschappij in proletariërs heeft omgevormd en een enorme productiemachine – het uitgestrekte netwerk van productiemiddelen – in hun handen heeft gelegd, ondanks het feit dat zij er geen eigendom over hebben. Met de komst van de proletarische revolutie zal het proletariaat deze productiemiddelen in beslag nemen en ze ook in de zin van eigendom socialiseren, zodat de absurde tegenstelling tussen maatschappelijke productie en particuliere toe-eigening wordt opgeheven. Een ander voorbeeld van hoe het kapitalisme de basis voor het kommunisme legt, is de onderlinge verwevenheid die het over de hele wereld tot stand heeft gebracht. De proletarische revolutie zal deze internationalisering nog verder doorvoeren door nationale grenzen op te heffen en plaats te maken voor een verenigde wereldgemeenschap. Ten slotte heeft het kapitalisme ongekende productiecapaciteiten gecreëerd die ruimschoots voldoende zijn voor de universele overvloed van alle leden van de maatschappij – een uitkomst die, ironisch genoeg, juist door het kapitalisme zelf wordt verhinderd. De proletarische revolutie zal het kapitalisme vernietigen, zodat deze universele overvloed kan worden gerealiseerd, en daarmee ook de afschaffing van klassen en de staat. Men zou kunnen tegenwerpen: “Maar was de USSR dan niet kommunistisch?” „Wat een emancipatie was dat!” Om dit te kunnen begrijpen, moet men bekend zijn met de geschiedenis van de Russische Revolutie. Wij kommunisten verdedigen zonder schroom de Russische Revolutie als een proletarische revolutie, net zoals we dat doen met de Duitse Revolutie en de Parijse Commune. Bourgeois-ideologen van alle pluimage wijzen naar de USSR, en bij uitbreiding naar een groot aantal andere zogenaamde „kommunistische “en socialistische“staten, in een poging het proletariaat van de revolutie af te brengen. De ironie hierin is echter dat de ellende van de USSR niet lag in het kommunisme, niet in de wereldhistorische taak van het proletariaat om zichzelf te bevrijden, maar in het kapitalisme, in de burgerlijke contrarevolutie. Nadat Rusland door het mislukken van andere proletarische revoluties over de hele wereld geïsoleerd was geraakt, ontwikkelde zich daar een bureaucratie die de proletarische dictatuur, de heerschappij van het proletariaat als klasse, ontmantelde.
Deze bureaucratie nam de rol van nationaal kapitalist op zich, waarbij de staat de belangrijkste werkgever van loonarbeid werd, in tegenstelling tot de traditionele particuliere kapitalist. Zo was het, net als de Verenigde Staten of het Britse Rijk, een kapitalistische maatschappij waarin het proletariaat door de heersende klasse via loonarbeid werd onmacht en uitgebuit. Alleen waren de vormen van deze uitbuiting op een eigenaardige manier vormgegeven in vergelijking met de meeste liberale democratieën. Om terug te komen op de kwestie van het internationalisme: de Russische Revolutie is een duidelijk voorbeeld van waarom het kommunisme alleen kan ontstaan na een ingrijpende wereldrevolutie. Het kommunisme kan niet in één land bestaan, en ook de proletarische dictatuur – de politieke overgang naar het kommunisme – kan niet lang in één land standhouden zonder dat er in andere landen een proletarische dictatuur ontstaat waarmee broederschap kan worden gesloten. Om deze reden is internationalisme een onlosmakelijk onderdeel van het kommunisme, en de diverse stromingen van nationalisten die het trachten te ondermijnen en te verdraaien (of het nu linkse, liberale, conservatieve krachten, enzovoort zijn) zijn onmiskenbaar de vijand van de kommunisten. Kortom: het kommunisme betekent de afschaffing van het kapitalisme, de afschaffing van klassen, de afschaffing van privé-eigendom, de afschaffing van de staat, de afschaffing van naties, de afschaffing van ruil, de afschaffing van de goederenproductie. Het betekent de verwezenlijking van een wereldgemeenschap van vrij geassocieerde individuen die op een directe en bewuste manier met elkaar en de natuur omgaan, waarin de productiemiddelen gemeenschappelijk zijn, onbelemmerd door de waardewet of enige andere onpersoonlijke wet die de interactie tussen individuen tegen hun wil in leidt. Het betekent de verzoening van het individu met de gemeenschap, waarbij de gemeenschap in feite niets anders is dan een verzameling van vrij verenigde individuen. Het betekent de ontbinding van instellingen die status en identiteit bepalen, en van opgelegde diversiteit, ten gunste van de organische diversiteit van individuen op basis van hun uiteenlopende vaardigheden en verlangens, en daarmee ook de verwezenlijking van het principe “van ieder naar vermogen, aan ieder naar behoefte”.
Synthesiz, July 2026