Brief van een contact
Ik heb veel moeite met uw standpunt over de invoering van de dictatuur van het proletariaat.
Van alle maatschappijvormen is democratie naar mijn mening de beste. Omdat in een democratie de vrijheid van meningsuiting wordt gerespecteerd. Dankzij onze democratische maatschappij kan de IKS haar kritiek op het kapitalistische systeem uiten. In een fascistische dictatuur zou de IKS bijvoorbeeld geen kritiek op het systeem kunnen uiten. Als de IKS toch haar mening tegen het kapitalisme had geuit, zou u waarschijnlijk in de concentratiekampen zijn verdwenen. In de dictatuur van het proletariaat mogen liberalen bijvoorbeeld geen kritiek uiten op het kommunisme. Als liberalen toch hun kritiek op het kommunisme hadden geuit, zouden ze waarschijnlijk in heropvoedingskampen zijn verdwenen. Daarom ben ik voorstander van een democratische maatschappij en tegen elke vorm van dictatuur. Want in een democratische maatschappij worden alle meningen gerespecteerd.
Ons antwoord
De kameraad stelt in zijn brief een belangrijke vraag die centraal staat in de misleiding van de democratie die de heersende klasse de uitgebuitenen wil inprenten: in een echte democratie zouden alle individuen gelijk zijn (‘één man, één stem’) en, zelfs als de uitvoering ervan niet perfect is, zouden de ‘burgers’ de taak hebben om de democratische staat te verdedigen. Volgens de woorden van Churchill is de democratie “het minst slechte van alle systemen”.
Wij prijzen het verantwoordelijkheidsgevoel van de kameraad. Hij uit heel expliciet zijn principieel meningsverschil met een fundamenteel standpunt van de IKS, of op zijn minst een ernstige twijfel over het marxistische gedachtegoed in het algemeen. Maar zonder de kameraad te willen beledigen, gaat de visie die hij in zijn brief uiteenzet volledig voorbij aan de omstandigheden waarin de burgerlijke democratie is ontstaan en zich heeft ontwikkeld. Daarbij staan op het voorplan de moordpartijen van de democratische staten op het proletariaat in strijd en hun wreedheid tegen revolutionaire organisaties zodra deze ook maar enig gevaar voor de gevestigde orde begonnen te vormen. Want het was de democratische Franse Republiek die de Commune van Parijs heeft uitgeroeid. Het was de democratische Weimarrepubliek die de Duitse revolutie van 1918-1919 in het bloed heeft gesmoord. Het waren de ‘grote westerse democratieën’ die, vaak hand in hand met autocratische, fascistische of stalinistische regimes, revolutionairen als Rosa Luxemburg of Leon Trotski hebben vervolgd.
Waar komt deze tegenstrijdigheid vandaan tussen de bloedige geschiedenis van de burgerlijke democratie en het idee van de kameraad dat “in een democratische maatschappij alle meningen worden gerespecteerd”?
Vaak ligt de moeilijkheid niet in het antwoord, maar in de manier waarop de vraag wordt gesteld. In zijn brief spreekt de kameraad over democratie als een abstract concept, zoals dat van ‘democratie in het algemeen’. Hij legt geen verband met de geschiedenis en de verhoudingen tussen de klassen. Maar in de geschiedenis heeft er nooit een ‘democratie in het algemeen’ bestaan. Al in de oudheid was de Atheense democratie de politieke organisatievorm van de slavenhouders die meedogenloos hun heerschappij uitoefenden over de uitgebuite klasse. Ook vandaag de dag bestaat er geen ‘democratie in het algemeen’, er bestaan alleen burgerlijke democratieën. Burgerlijke democratieën zijn slechts een machinerie om de arbeidersklasse te onderdrukken. Burgerlijke democratieën zijn het meest geavanceerde wapen van de bourgeoisie om haar dictatuur over de rest van de maatschappij uit te oefenen. Hiervan zullen we onze lezers proberen te overtuigen.
De burgerlijke democratie is de dictatuur van de bourgeoisie
Voor marxisten is de huidige maatschappij namelijk geen verzameling van gelijke individuen. Het is geen ‘agora’: geen vrije markt van ideeën waar meningen vrijelijk met elkaar worden geconfronteerd. Integendeel, de huidige maatschappij is verdeeld in klassen met tegengestelde belangen. Het is een maatschappij waarin de bourgeoisie het proletariaat domineert en uitbuit. Zo konden de verschillende facties van de heersende klasse in de 19e eeuw de macht in het parlement onderling verdelen door het proletariaat te weren (zoals door het censuskiesrecht). De arbeidersbeweging vocht toen echter wel voor de oprichting van democratische staten. Waarom? Omdat ‘democratie in het algemeen’ het minst slechte van alle systemen is? Omdat het marxisme zich illusies maakte over de mogelijkheid om het kapitalisme omver te werpen dankzij het parlement? Nee! De marxistische stroming keek verder. De democratie was het wapen van de, toen revolutionaire, bourgeoisie tegen de oude feodale structuren die aan de macht waren. De arbeidersklasse kon toen nog echte hervormingen (werktijden, lonen, afschaffing van kinderarbeid, enz.) afdwingen van het kapitalisme dat zich op zijn hoogtepunt bevond. In beide gevallen ging het erom de ontwikkeling van het proletariaat te bevorderen om... het kapitalisme en zijn democratische staat uiteindelijk omver te werpen. De bourgeoisie onderdrukte systematisch en met bloedvergieten de gerechtvaardigde democratische eisen van de arbeidersklasse.
Met het begin van het verval van het kapitalisme na de Eerste Wereldoorlog veranderden echter de omstandigheden waarin de macht werd uitgeoefend. De imperialistische concurrentie tussen de naties verscherpte zich, die de bourgeoisie dwong tot meer discipline achter de staat. Het parlement werd een eenvoudige registratiekamer voor de richtlijnen van de uitvoerende macht. Het kapitalisme was niet langer in staat om de arbeidersklasse echte hervormingen te bieden. Overal werd de democratische staatsvorm een lege huls, een pure ideologische misleiding bedoeld om het revolutionaire perspectief te belemmeren dat nu op de agenda stond
De democratische structuur van de staat is, net als alle andere staatsvormen binnen het kapitalisme (militaire dictatuur, fascisme, stalinisme, enz.), een instrument om de heerschappij van de bourgeoisie over de maatschappij veilig te stellen. Het is zelfs de meest verfijnde vorm ervan:
• het ‘algemeen kiesrecht’ is een van de meest effectieve middelen gebleken om de dictatuur van het kapitaal te verbergen achter de illusie van het ‘soevereine volk’. Het is nog steeds een van de favoriete instrumenten om de ontevredenheid van de arbeidersklasse te kanaliseren. Het houdt de illusie in stand dat het mogelijk is om het kapitalisme rechtvaardiger en menselijker te maken door middel van de democratie. Voor marxisten daarentegen heeft het proletariaat, sinds het kapitalisme in zijn periode van verval is gekomen (ten tijde van de Eerste Wereldoorlog) geen werkelijk positieve hervormingen van de bourgeoisie meer te verwachten. Het kapitalisme is een onherstelbaar reactionair en destructief systeem geworden. Het is geen toeval dat de bourgeoisie het proletariaat er massaal toe aangezet aan de verkiezingen meer te doen toen het kapitalisme in zijn periode van verval terechtkwam, vooral in landen waar de arbeidersklasse sterk geconcentreerd en ervaren is.
• De “persvrijheid” is perfect verenigbaar met het monopolie van informatie door de bourgeoisie en haar grote media. Deze laatsten hebben als taak de officiële mededelingen van de staat te verspreiden en (samen met de sociale media) de waarheid te manipuleren met een dagelijkse stortvloed van leugens, valse informatie en onzin. De boodschap die eindeloos herhaald wordt door de stoomwals van de burgerlijke pers, is dat er geen alternatief is voor het kapitalisme. En wanneer de democratische staat dat nodig acht, kan de persvrijheid ook op elk moment ‘ingeperkt’ worden, zoals alle regeringen doen tijdens oorlogen of wanneer het proletariaat zijn revolutionaire perspectief verdedigt.
• De ‘vrijheid van meningsuiting en vereniging’, dienen als misleiding, die ‘getolereerd’ worden... zolang ze de macht van de bourgeoisie en haar imperialistische belangen niet bedreigen. Er zijn tal van voorbeelden van opzichtige beperkingen van deze ‘vrijheden’, ook ten aanzien van concurrerende bourgeoisfracties. In de Verenigde Staten, de ‘wereldkampioen van de democratie’ en ‘vaderland van de mensenrechten’, werden Amerikaanse burgers tijdens de McCarthy-periode in de jaren 1950 vervolgd vanwege hun linkse sympathieën. Tijdens de grote staking van Mei 1968 in Frankrijk werden extreemlinkse groeperingen verboden en hun leiders gearresteerd. Het afgelopen jaar werd de groep Palestine Action in Groot-Brittannië bestempeld als terroristische organisatie en op de zwarte lijst gezet. Sinds haar oprichting in 1975 en ondanks haar relatief bescheiden omvang, is ook de IKS niet gespaard gebleven: haar militanten werden eveneens gevolgd, geïntimideerd en onderworpen aan huiszoekingen.
Zoals Lenin schreef in Staat en revolutie (1917): "De democratische republiek is het best denkbare omhulsel van het kapitalisme en daarom grondvest het kapitaal, nadat het (….) van dit beste omhulsel bezit heeft genomen, zijn macht zo veilig en zeker dat geen enkele wisseling, noch van personen, noch van instellingen, noch van partijen van de burgerlijke democratische republiek deze macht kan schokken".
Kortom, de burgerlijke democratie is een exact synoniem voor de dictatuur van de bourgeoisie.
Maar hoe zit het met de dictatuur van het proletariaat?
In de loop van de geschiedenis heeft geen enkele onderdrukte klasse de oude maatschappij kunnen omverwerpen zonder eerst een revolutie en een fase van dictatuur te doorlopen. Dit is bedoeld om met geweld het verzet van de heersende klasse uit het verleden te breken. De klasse die bereid is tot het uiterste te gaan om haar heerschappij te behouden. De bourgeoisie moest, naar het voorbeeld van de Amerikaanse en Franse revoluties, het staatsapparaat uit handen van de aristocratie rukken. Vervolgens voerde zij, in naam van de democratie en de mensenrechten, een politiek van onderdrukking en terreur tegen de contrarevolutie.
Zoals de Commune van Parijs en de revolutionaire ervaring van 1917-1923 echter hebben geleerd, kan de arbeidersklasse de burgerlijke staat niet gebruiken om haar eigen heerschappij over de maatschappij te vestigen. De staat is namelijk geen neutraal instrument dat even goed kan worden gebruikt om de privileges van de uitbuiters te verdedigen als om de uitgebuite klasse te bevoordelen. Integendeel, in al zijn vormen is de staat in wezen een instrument van de heerschappij van een klasse over de maatschappij. Engels toont in De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat heel duidelijk aan dat de staat een specifiek product is van de klassenmaatschappij, bedoeld om door middel van dwang (leger, politie, justitie, bewaking, sociale controle...) de samenhang van de maatschappij in stand te houden ten gunste van de heersende klasse. Het is een geweldinstrument gericht tegen de uitgebuite klassen. De taak van de proletarische revolutie, die het verdwijnen van klassen en uitbuiting inhoudt, is dus de grondig vernietiging van de burgerlijke staat [1].
Het politieke wapen van deze vernietiging zijn de arbeidersraden. Deze raden zijn geen vrome wens, noch een utopie, maar de “eindelijk gevonden vorm”, zoals Lenin schreef, van de dictatuur van het proletariaat. Het was de arbeidersklasse zelf die deze vorm van politieke organisatie voor het eerst tot stand bracht tijdens de Russische revolutie van 1905.
Voor het eerst in de geschiedenis eisten de arbeidersraden het monopolie op wapens op. Het lag niet langer in de handen van politie en leger; in plaats van een handvol professionele politici die om de vier of vijf jaar werden ‘gekozen’ om het burgerlijke eigendom en de uitbuiting te verdedigen, werd de macht uitgeoefend door de hele arbeidersklasse, met vertegenwoordigers die een mandaat hadden en op elk moment konden worden teruggeroepen; in plaats van de dictatuur van de minderheid over de overgrote meerderheid was er de dictatuur van de overgrote meerderheid over de minderheid.
Het proletariaat zijn wapens, de raden, willen ontnemen omdat ze instrumenten van dictatuur zouden zijn, de arbeidersklasse willen oplossen in “het volk” in naam van de democratie, betekent haar opleggen af te zien van de verdediging van haar revolutionaire perspectief, het enige alternatief voor de onvermijdelijke afglijding van het kapitalisme naar barbarij, oorlog en algemene ellende.
De IKS / 31.12.2025
[1]Het marxisme verwerpt echter het anarchistische idee van de onmiddellijke afschaffing van elke vorm van staat. Het proletariaat is gedwongen de macht te grijpen alvorens nieuwe kommunistische productieverhoudingen te kunnen ontwikkelen. Er zal een overgangsperiode zijn tussen de machtsovername door het proletariaat en het verdwijnen van alle sociale klassen door de volledige socialisatie van de productie. Zoals we eerder hebben gezien, betekent ‘sociale klassen’ ook ‘staat’. De revolutionaire ervaring van 1917 heeft aangetoond dat in deze ‘overgangsperiode’, dat wat Lenin een “halfstaat” noemde, zal ontstaan om de samenhang van de ontluikende samenleving te waarborgen. Maar deze halve staat mijlenver af van de buitensporige gegroeide stalinistische staat. Zoals elke staat zal hij een conservatief orgaan blijven waarop het proletariaat zijn dictatuur moet uitoefenen en dat het uiteindelijk zal moeten ontbinden.